การทำพินัยกรรมเป็นการวางแผนเรื่องทรัพย์สินหลังเสียชีวิต เพื่อให้ทรัพย์สินถูกส่งต่อไปยังคนที่เราต้องการ และช่วยลดปัญหาการโต้แย้งกันระหว่างทายาทในภายหลัง
หลายคนคิดว่าการทำพินัยกรรมเป็นเรื่องของคนมีทรัพย์สินมาก หรือเป็นเรื่องไกลตัว แต่ความจริงแล้ว หากมีทรัพย์สิน เช่น บ้าน ที่ดิน เงินฝาก รถ หุ้น กิจการ หรือทรัพย์สินที่อยากจัดสรรให้ชัดเจน การทำพินัยกรรมไว้ตั้งแต่ยังมีสติและสุขภาพดี เป็นเรื่องที่ควรพิจารณาอย่างมาก
เพราะเมื่อถึงวันที่เจ้าของทรัพย์สินเสียชีวิตแล้ว หากไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์มรดกจะตกแก่ทายาทตามกฎหมาย ซึ่งบางครั้งอาจไม่ตรงกับความประสงค์ของผู้ตาย หรือทำให้ทายาทต้องตกลงแบ่งทรัพย์กันเองจนเกิดปัญหาภายในครอบครัว
บทความนี้จะอธิบายแบบเข้าใจง่ายว่า ถ้าอยากทำพินัยกรรมควรเริ่มอย่างไร พินัยกรรมมีกี่แบบ ต้องระวังอะไร และเมื่อไหร่ที่ควรให้ทนายช่วยร่าง
พินัยกรรมคืออะไร
พินัยกรรม คือ เอกสารหรือการแสดงเจตนาตามแบบที่กฎหมายกำหนด เพื่อกำหนดว่าเมื่อผู้ทำพินัยกรรมเสียชีวิตแล้ว ทรัพย์สินของตนจะตกแก่ใคร อย่างไร
ตัวอย่างเช่น
- ยกบ้านให้บุตรคนใดคนหนึ่ง
- ยกที่ดินให้คู่สมรส
- ยกเงินฝากให้หลาน
- แบ่งทรัพย์สินให้บุตรแต่ละคนไม่เท่ากัน
- ตั้งผู้จัดการมรดก
- กำหนดให้ขายทรัพย์สินแล้วแบ่งเงิน
- ยกทรัพย์บางส่วนให้มูลนิธิหรือบุคคลอื่น
การทำพินัยกรรมช่วยให้เจตนาของเจ้าของทรัพย์สินชัดเจนขึ้น และลดโอกาสที่ทายาทจะตีความหรือโต้แย้งกันภายหลัง
ทำไมควรทำพินัยกรรม
การทำพินัยกรรมมีประโยชน์หลายอย่าง เช่น
- กำหนดได้ว่าทรัพย์สินใดจะให้ใคร
- ลดปัญหาทายาททะเลาะกัน
- ช่วยให้การจัดการมรดกง่ายขึ้น
- ป้องกันไม่ให้ทรัพย์ตกแก่คนที่เราไม่ประสงค์จะให้
- กำหนดผู้จัดการมรดกไว้ล่วงหน้าได้
- จัดสรรทรัพย์สินให้เหมาะกับสภาพครอบครัว
- ดูแลคนที่ไม่ใช่ทายาทโดยธรรมได้ เช่น คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียน ลูกเลี้ยง หรือผู้มีพระคุณ
บางครอบครัวไม่มีปัญหากันตอนเจ้าของทรัพย์ยังมีชีวิต แต่เมื่อเสียชีวิตแล้ว ทรัพย์สินกลายเป็นเรื่องละเอียดอ่อน การมีพินัยกรรมที่ชัดเจนจะช่วยลดความขัดแย้งได้มาก
เริ่มทำพินัยกรรมต้องเตรียมอะไรบ้าง
ก่อนร่างพินัยกรรม ควรเตรียมข้อมูลให้ชัดเจนก่อน ไม่ควรเริ่มจากการเขียนทันทีโดยยังไม่รู้ว่ามีทรัพย์สินอะไรบ้างหรือจะให้ใครอย่างไร
สิ่งที่ควรเตรียม ได้แก่
- รายการทรัพย์สิน
เช่น บ้าน ที่ดิน คอนโด รถยนต์ เงินฝาก หุ้น กองทุน ทองคำ เครื่องประดับ หรือทรัพย์สินอื่น - เอกสารเกี่ยวกับทรัพย์สิน
เช่น โฉนดที่ดิน สมุดบัญชีธนาคาร เล่มทะเบียนรถ เอกสารหุ้น หรือเอกสารกรรมสิทธิ์ต่าง ๆ - รายชื่อผู้ที่จะได้รับทรัพย์
ควรระบุชื่อ นามสกุล ความสัมพันธ์ และข้อมูลให้ชัดเจน - วิธีแบ่งทรัพย์
จะยกให้ใครทั้งชิ้น แบ่งเป็นสัดส่วน หรือให้ขายแล้วแบ่งเงิน - ผู้จัดการมรดก
ควรเลือกคนที่ไว้ใจได้ มีความสามารถ และไม่มีปัญหาขัดแย้งรุนแรงกับทายาท - ข้อมูลทายาทโดยธรรม
เช่น คู่สมรส บุตร บิดามารดา พี่น้อง หรือบุคคลที่อาจมีสิทธิในมรดก
ยิ่งเตรียมข้อมูลชัด พินัยกรรมก็ยิ่งรัดกุมและลดปัญหาในภายหลัง
พินัยกรรมมีกี่แบบ
กฎหมายกำหนดแบบของพินัยกรรมไว้หลายแบบ โดยที่พบบ่อยมีดังนี้
1. พินัยกรรมแบบธรรมดา
พินัยกรรมแบบธรรมดาเป็นแบบที่นิยมใช้มาก สามารถพิมพ์หรือเขียนเป็นเอกสารก็ได้ แต่ต้องมีองค์ประกอบสำคัญ เช่น
- ทำเป็นหนังสือ
- ลงวัน เดือน ปี ที่ทำพินัยกรรม
- ผู้ทำพินัยกรรมลงลายมือชื่อ
- มีพยานอย่างน้อย 2 คน
- ผู้ทำพินัยกรรมต้องลงชื่อ ต่อหน้าพยานพร้อมกัน
- พยานต้องลงชื่อรับรองลายมือชื่อในขณะนั้น
แบบนี้เหมาะกับกรณีที่ต้องการร่างพินัยกรรมอย่างเป็นระบบ มีรายละเอียดทรัพย์สินหลายรายการ หรืออยากให้ทนายช่วยร่างข้อความให้ชัดเจน
ข้อควรระวังคือ พยานต้องมีคุณสมบัติถูกต้อง และไม่ควรเป็นผู้รับประโยชน์ตามพินัยกรรม เพราะอาจเกิดปัญหาภายหลังได้
2. พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ
พินัยกรรมแบบนี้ ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนด้วยลายมือของตนเองทั้งหมด ทั้งข้อความ วัน เดือน ปี และลายมือชื่อ
ข้อดีคือ ไม่ต้องมีพยาน เหมาะกับกรณีที่ต้องการทำเองอย่างง่าย และทรัพย์สินไม่ซับซ้อนมาก
แต่ข้อควรระวังคือ ต้องเขียนเองทั้งฉบับจริง ๆ หากมีการพิมพ์บางส่วนหรือให้คนอื่นเขียนแทน อาจมีปัญหาเรื่องความสมบูรณ์ของพินัยกรรมได้
อีกเรื่องที่ต้องระวังคือ แม้ไม่ต้องมีพยาน แต่ถ้าเขียนข้อความไม่ชัด เช่น ระบุทรัพย์ไม่ชัด ระบุผู้รับไม่ชัด หรือแบ่งสัดส่วนไม่ชัด ทายาทอาจตีความต่างกันและเกิดข้อพิพาทได้
3. พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง
พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง คือการไปทำพินัยกรรมต่อเจ้าหน้าที่ที่อำเภอหรือสำนักงานเขต โดยแจ้งข้อความที่ต้องการให้เจ้าหน้าที่จดไว้ และมีพยานอย่างน้อย 2 คน
แบบนี้มีข้อดีคือมีเจ้าหน้าที่รัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง มีขั้นตอนเป็นทางการ และช่วยลดปัญหาเรื่องรูปแบบพินัยกรรมได้ระดับหนึ่ง
เหมาะกับผู้ที่ต้องการทำพินัยกรรมให้มีความเป็นทางการ หรือกังวลเรื่องการเก็บรักษาเอกสาร
4. พินัยกรรมแบบเอกสารลับ
พินัยกรรมแบบเอกสารลับ คือผู้ทำพินัยกรรมทำเอกสารพินัยกรรมไว้ แล้วปิดผนึกเป็นความลับ จากนั้นนำไปแสดงต่อเจ้าหน้าที่และพยานตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด
แบบนี้เหมาะกับผู้ที่ไม่ต้องการให้ผู้อื่นรู้รายละเอียดในพินัยกรรมขณะยังมีชีวิตอยู่ แต่ต้องทำให้ถูกขั้นตอน เพราะหากทำผิดแบบ อาจเกิดปัญหาเรื่องความสมบูรณ์ได้
5. พินัยกรรมแบบวาจา
พินัยกรรมแบบวาจาเป็นกรณีพิเศษ ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษที่ไม่สามารถทำพินัยกรรมแบบอื่นได้ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ความตาย มีโรคระบาด หรืออยู่ในภาวะฉุกเฉินร้ายแรง
แบบนี้ไม่ใช่แบบที่ควรเลือกใช้ในสถานการณ์ปกติ เพราะมีเงื่อนไขเฉพาะและอาจเกิดปัญหาพิสูจน์ภายหลังได้ง่าย
หากยังมีเวลาและสามารถทำเอกสารได้ ควรทำพินัยกรรมเป็นหนังสือให้ถูกต้องจะปลอดภัยกว่า
ควรเลือกพินัยกรรมแบบไหนดี
ถ้าทรัพย์สินไม่มาก และต้องการทำเองแบบง่ายที่สุด พินัยกรรมเขียนเองทั้งฉบับอาจเป็นทางเลือกหนึ่ง แต่ต้องเขียนเองทั้งหมดและระบุข้อความให้ชัด
ถ้ามีทรัพย์สินหลายรายการ เช่น ที่ดินหลายแปลง เงินฝากหลายบัญชี หุ้น กิจการ หรือมีทายาทหลายคน ควรใช้พินัยกรรมแบบธรรมดาที่ร่างอย่างละเอียด หรือปรึกษาทนายเพื่อช่วยจัดโครงสร้างข้อความ
ถ้าต้องการความเป็นทางการและมีเจ้าหน้าที่รัฐเกี่ยวข้อง อาจพิจารณาทำแบบเอกสารฝ่ายเมืองที่อำเภอหรือสำนักงานเขต
สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่เลือกแบบพินัยกรรม แต่ต้องทำให้ถูกแบบและเขียนเนื้อหาให้ชัดเจนด้วย
เนื้อหาในพินัยกรรมควรมีอะไรบ้าง
พินัยกรรมที่ดีควรมีข้อมูลสำคัญ เช่น
- ชื่อ นามสกุล เลขบัตรประชาชน และที่อยู่ของผู้ทำพินัยกรรม
- ข้อความยืนยันว่าทำพินัยกรรมด้วยสติสัมปชัญญะสมบูรณ์
- รายการทรัพย์สินที่จะจัดสรร
- ชื่อผู้รับทรัพย์สินแต่ละรายการ
- สัดส่วนหรือวิธีแบ่งทรัพย์สิน
- เงื่อนไขพิเศษ ถ้ามี
- การตั้งผู้จัดการมรดก
- การเพิกถอนพินัยกรรมฉบับก่อน ถ้ามี
- วัน เดือน ปี ที่ทำพินัยกรรม
- ลายมือชื่อผู้ทำพินัยกรรม
- ลายมือชื่อพยาน กรณีใช้แบบที่ต้องมีพยาน
ควรหลีกเลี่ยงข้อความกว้าง ๆ เช่น “ให้แบ่งกันตามสมควร” หรือ “ให้ลูก ๆ จัดการกันเอง” เพราะอาจทำให้ตีความไม่ตรงกันและนำไปสู่ข้อพิพาท
ระบุทรัพย์สินให้ชัด
ปัญหาที่พบได้บ่อยคือ พินัยกรรมเขียนทรัพย์สินไม่ชัด เช่น “บ้านของข้าพเจ้า” แต่ผู้ทำพินัยกรรมมีบ้านหลายหลัง หรือเขียนว่า “เงินในธนาคาร” แต่มีหลายบัญชี
ควรระบุทรัพย์สินให้ชัดที่สุดเท่าที่ทำได้ เช่น
- ที่ดินโฉนดเลขที่ใด
- ห้องชุดเลขที่ใด
- รถยนต์ทะเบียนอะไร
- บัญชีธนาคารใด เลขบัญชีอะไร
- หุ้นหรือกองทุนประเภทใด
- ทรัพย์สินใดให้แก่ใคร
ถ้าเป็นทรัพย์สินที่อาจเปลี่ยนแปลงได้ เช่น เงินฝากหรือหุ้น ควรเขียนให้รอบคอบเพื่อให้ใช้ได้แม้ยอดเงินเปลี่ยนไปในอนาคต
ระบุผู้รับพินัยกรรมให้ชัด
ควรระบุชื่อผู้รับทรัพย์ให้ชัดเจน เช่น ชื่อ นามสกุล ความสัมพันธ์ และถ้าเป็นไปได้ควรมีเลขบัตรประชาชนหรือข้อมูลอื่นที่ช่วยยืนยันตัวบุคคล
ไม่ควรเขียนกำกวม เช่น “ให้หลานชายของข้าพเจ้า” หากมีหลานชายหลายคน หรือ “ให้คนที่ดูแลข้าพเจ้า” เพราะอาจทำให้เกิดการโต้แย้งว่าใครคือผู้รับพินัยกรรมที่แท้จริง
ควรตั้งผู้จัดการมรดกไว้หรือไม่
ในหลายกรณีควรตั้งผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรม โดยเฉพาะถ้ามีทรัพย์สินที่ต้องโอน เช่น ที่ดิน เงินฝาก รถ หรือทรัพย์สินหลายรายการ
ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่จัดการทรัพย์สินของผู้ตาย เช่น ติดต่อสำนักงานที่ดิน ธนาคาร กรมการขนส่ง หรือหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อดำเนินการตามพินัยกรรม
ควรเลือกคนที่ไว้ใจได้ มีความรับผิดชอบ และสามารถประสานกับทายาทได้ดี หากครอบครัวมีความขัดแย้ง ควรพิจารณาเลือกผู้จัดการมรดกอย่างรอบคอบ เพราะผู้จัดการมรดกเป็นตำแหน่งสำคัญมากหลังผู้ทำพินัยกรรมเสียชีวิต
พยานพินัยกรรมต้องระวัง
พินัยกรรมบางแบบต้องมีพยานอย่างน้อย 2 คน การเลือกพยานจึงสำคัญมาก
พยานควรเป็นบุคคลที่บรรลุนิติภาวะ มีสติสัมปชัญญะดี อ่านออกเขียนได้ และไม่ควรเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมหรือคู่สมรสของผู้รับทรัพย์ เพราะอาจมีผลต่อความสมบูรณ์หรือสิทธิของผู้รับพินัยกรรม
หลายคดีมีปัญหาเพราะใช้พยานผิดคน พยานไม่อยู่พร้อมกัน หรือพยานลงชื่อไม่ถูกขั้นตอน ดังนั้นถ้าทำพินัยกรรมแบบธรรมดา ควรให้ความสำคัญกับพยานมากเป็นพิเศษ
ถ้ามีพินัยกรรมเก่าอยู่แล้ว ทำฉบับใหม่ได้ไหม
ผู้ทำพินัยกรรมสามารถเปลี่ยนใจและทำพินัยกรรมฉบับใหม่ได้ หากต้องการแก้ไขการแบ่งทรัพย์ เปลี่ยนผู้รับทรัพย์ หรือเปลี่ยนผู้จัดการมรดก
โดยทั่วไปควรเขียนในพินัยกรรมฉบับใหม่ให้ชัดว่า ให้เพิกถอนพินัยกรรมฉบับก่อนทั้งหมดหรือบางส่วน เพื่อป้องกันการตีความว่าพินัยกรรมหลายฉบับขัดกันอย่างไร
ถ้ามีพินัยกรรมหลายฉบับและข้อความไม่ตรงกัน อาจเกิดข้อพิพาทระหว่างทายาทได้ง่าย
ทำพินัยกรรมแล้วควรเก็บไว้ที่ไหน
เมื่อทำพินัยกรรมแล้ว ควรเก็บไว้ในที่ปลอดภัย และควรมีคนที่ไว้ใจได้รู้ว่าพินัยกรรมอยู่ที่ไหน แต่ไม่จำเป็นต้องเปิดเผยรายละเอียดทั้งหมดให้ทุกคนรู้
สถานที่เก็บอาจเป็น
- ตู้เซฟ
- ที่เก็บเอกสารสำคัญ
- สำนักงานทนายความ
- อำเภอหรือสำนักงานเขต กรณีทำตามแบบที่เกี่ยวข้อง
- ฝากไว้กับบุคคลที่ไว้วางใจ
ข้อควรระวังคือ ถ้าพินัยกรรมหาย ถูกทำลาย หรือไม่มีใครรู้ว่ามีพินัยกรรม อาจทำให้เจตนาของผู้ทำพินัยกรรมไม่ถูกนำไปใช้จริง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการทำพินัยกรรม
ข้อผิดพลาดที่พบได้บ่อย เช่น
- ไม่ลงวัน เดือน ปี
- ลายมือชื่อไม่ครบ
- พยานไม่ครบ 2 คน
- พยานไม่ได้อยู่พร้อมกัน
- ใช้ผู้รับพินัยกรรมเป็นพยาน
- แก้ไข ขูดลบ หรือเติมข้อความโดยไม่ลงชื่อกำกับ
- ระบุทรัพย์สินไม่ชัด
- ระบุผู้รับทรัพย์ไม่ชัด
- ไม่ได้ตั้งผู้จัดการมรดก
- ทำหลายฉบับแต่ข้อความขัดกัน
- ผู้ทำพินัยกรรมมีปัญหาเรื่องสติสัมปชัญญะ ทำให้ถูกโต้แย้งภายหลัง
ปัญหาเหล่านี้อาจทำให้พินัยกรรมบางส่วนหรือทั้งหมดถูกโต้แย้งได้
กรณีไหนควรให้ทนายช่วยร่างพินัยกรรม
แม้พินัยกรรมบางแบบจะทำเองได้ แต่กรณีต่อไปนี้ควรปรึกษาทนายก่อน
- มีที่ดิน บ้าน หรือทรัพย์สินหลายรายการ
- มีทายาทหลายคน
- ต้องการแบ่งทรัพย์ไม่เท่ากัน
- มีคู่สมรสและบุตรหลายชุด
- มีบุตรนอกสมรสหรือทายาทที่อาจโต้แย้งกัน
- ต้องการยกทรัพย์ให้คนที่ไม่ใช่ทายาทโดยธรรม
- มีทรัพย์สินร่วมระหว่างสามีภรรยา
- มีหนี้สิน
- มีธุรกิจ หุ้น หรือกิจการครอบครัว
- ต้องการตั้งผู้จัดการมรดก
- เคยทำพินัยกรรมไว้แล้วและต้องการแก้ไข
- กังวลว่าทายาทบางคนจะคัดค้าน
ทนายจะช่วยตรวจว่าทรัพย์สินใดเป็นของผู้ทำพินัยกรรมจริง ทรัพย์ใดเป็นสินสมรส ควรเขียนข้อความอย่างไร และควรทำพินัยกรรมแบบใดให้เหมาะกับสถานการณ์
สรุป: ทำพินัยกรรมไม่ยาก แต่ต้องชัดและถูกแบบ
หากอยากทำพินัยกรรม ควรเริ่มจากการรวบรวมรายการทรัพย์สิน กำหนดว่าจะให้ใคร ได้อะไร เลือกผู้จัดการมรดก และเลือกแบบพินัยกรรมให้เหมาะสม
พินัยกรรมที่ดีไม่ใช่แค่เขียนว่า “ยกทรัพย์ให้ใคร” แต่ต้องทำให้ถูกแบบตามกฎหมาย ระบุทรัพย์สินและผู้รับให้ชัดเจน เลือกพยานให้ถูกต้อง และเก็บเอกสารไว้ในที่ปลอดภัย
ถ้าทรัพย์สินไม่ซับซ้อน อาจทำพินัยกรรมเองได้ แต่ถ้ามีทรัพย์สินหลายอย่าง มีทายาทหลายคน หรือคาดว่าจะมีข้อโต้แย้งในอนาคต ควรให้ทนายช่วยร่างหรืออย่างน้อยช่วยตรวจพินัยกรรมก่อนลงลายมือชื่อ เพื่อให้เจตนาของผู้ทำพินัยกรรมมีผลจริงและลดปัญหาหลังเสียชีวิต
